عزيز دولت آبادى
4
سخنوران آذربايجان ( از قطران تا شهريار ) ( فارسي )
صاحبان تاريخ عالمآراى عباسى و احسن التواريخ كه زندان او را قلعهء قهقهه « 1 » ضبط كردهاند نادرست به نظر مىرسد . القاص ميرزا طبع موزونى داشته از اوست : منم كه نيست مرا در جهان نظير و همال * به رزم دشمن جانم ، به بزم دشمن مال * * * چون شير درنده در شكاريم همه * با نفس و هواى خويش ياريم همه چون پرده ز روى كارها بردارند * معلوم شود كه در چه كاريم همه « 2 » ( تذكرهء شاهطهماسب ، ص 42 - 62 - مجمع الخواص ، ص 23 - تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 55 - آتشكدهء آذر ، ص 43 - نتايج الافكار ، ص 41 - 42 - مجمع الفصحا ، ج 1 ، ص 10 - صبح گلشن ، ص 34 - قاموس الاعلام ، ج 2 ، ص 1024 - دانشمندان آذربايجان ، ص 50 - 51 ) الهى اردبيلى كمال الدّين حسين بن خواجه شرف الدّين عبد الحق متخلص به الهى در اوايل جوانى به حكم سلطان حيدر صفوى به شيراز و خراسان رفته نزد جلال الدّين دوانى و امير غياث الدّين شيرازى و امير جمال الدّين عطاء اللّه بن فضل اللّه به تكميل فضائل پرداخته است . مدتى در هرات نديم امير عليشير نوايى و شاهزاده غريب ميرزا فرزند سلطان حسين ميرزا بوده و پس از رحلت آن شاهزاده ( 902 ) به عراق و آذربايجان برگشته و در اردبيل در حظيرهء مقدسهء شيخ صفى به تدريس اشتغال ورزيده و به سال 950 در حدود هشتادسالگى در همان شهر رخ در نقاب خاك كشيده است . بنابراين وى ( همچنانكه ضمن قصيدهيى نيز تصريح كرده ) به سال 870 تولد يافته است . ( فهرست آستان قدس رضوى ، ج 5 ، ص 193 ) در تذكرهء روز روشن تاريخ فوت او 937 و در ريحانة الادب 940 يا 950 قيد شده است . بنا به نوشتهء تربيت ، الهى در علوم عقليه و نقليه وحيد عصر خود بوده و ميل زيادى به تصوف و عرفان داشته و اشعارش به اندازهء دو هزار بيت تدوين شده و بيشتر از سى جلد
--> ( 1 ) - « قلعهء قهقهه » در ناحيهء يافت از اعمال قراجهداغ بر فراز كوهى بلند ساخته شده است . براى اطلاع بيشتر از سابقهء تاريخى و وضع كنونى آن رجوع شود به « آثار باستانى آذربايجان ، ج 2 ، ص 493 - 499 » . ( 2 ) - اين رباعى با اندك اختلافى در تذكرهء روضة السلاطين ص 71 به سام ميرزا نسبت داده شده است .